امروز پنج شنبه ۲۷ دی ۱۳۹۷ ۱۲:۱۲

مقالات

اثر فرسایش آبی در کاهش حاصلخیزی

پروژه  ۱۳۹۷/۱۰/۲۰
خاک یکی ازمهمترین منابع طبیعی هر کشور است. امروزه فرسایش خاک بعنوان خطری برای رفاه انسان و حتی برای حیات او به شمار می آید.در مناطقی که فرسایش کنترل نمیشود خاکها به تدریج فرسایش یافته .حاصلخیزی خود را از دست می دهد. فرسایش نه تنها سبب فقیر شدن خاک و متروک شدن مزارع می گردد و از این راه خسارت زیاد و جبران ناپذیری به جا می گذارد؛بلکه با رسوب مواد در آبراهه ها ؛مخازن؛سدها؛بنادر و کاهش ظرفیت آبگیری آنها نیز زیانهای فرامانی را سبب می گردد.بنابراین نباید مساله حفاظت خاک وحراست آن را کوچک و کم اهمیت شمرد. بر حسب قرائن موجود انجام عملیات حفاظت آب و خاک از قرنهای پیش در جوامع بشری ؛هر چند به صورت ابتدایی متداول بوده است ولی گسترش آن در قرن حاضر به ویژه در 40-50 سال اخیر رشد بسیاری یافته و در جهان دانش و فن امری معمول است. پایین بودن میزان تولیدات کشاورزی در ایران در مقایسه با استانداردهای جهانی به میزان زیادی بعلت کاهش مداوم حاصلخیزی خاک است.با اجرای صحیح برنامه های حفاظت خاک می توان متوسط تولید در واحد سطح را افزایش داد.بنابراین یکی از اساسی ترین و اصولی ترین روشهای دستیابی به خودکفایی ؛اجراي برنامه های حفاظت آب و خاک است.به کار گرفتن روشهای حفاظت خاک باید به صورت مشترک و هماهنگ با همکاری و همیاری مردم به اجرا در آید تا از آب و خاک به نحو مطلوب و بر اساس موازین علمی بهره برداری شود. اجرای طرحهای حفاظت آب و خاک باید متکی به نتایج تحقیقات و بررسیهای علمی باشد.در سالهای اخیر روشهای جدیدی برای کنترل فرسایش در پیش گرفته شده است که با تغییراتی برحسب شرایط منطقه ای در طرحها وبرنامه های اجرایی میتواند به مورد اجرا گذاشته شود تفاوت زراعی و تنوع ژنتیکی از دیر باز به عنوان ارکان سیستمهای تولید کشاورزی سنّتی و موفق به شمار می آمده اند. در نیمه اول قرن بیستم، تفاوت زراعی مورد توجه بسیار قرار داشت و تا چند دهه پیش نیز پژوهشهای مربوط به تناوب همچنان ادامه داشت با پایان گرفتن جنگ جهانی دوم، کودها ازته نسبتاً ارزان قیمت به بازار معرفی شدند و بدین ترتیب جاذبه ای اقتصادی موجب جای گزینی کودها با تناوب زراعی گردید و تحقیقات و ترویج نیز بر همین مبنا متمرکز شدند. این امر تا بدین جا پیش رفت که امروزه بسیاری از زراعین، حاصلخیزی خاک را با میزان مصرف کود برابر می دانند. قبل از معرفی کودهای شیمیایی، استفاده از بقولات در تناوب برای بهبود حاصلخیزی خاک به عنوان یک شیوه مهم و رایج مدیریتی به شمار می آمد. به منظور افزایش ازت و در نتیجه بهبود حاصلخیزی خاک، از دو نوع بقولات استفاده می شد. در بقولات یکساله دانه ای و بقولات علوفه ای چند ساله به عنوان کود سبز. آنچه که اجرای تناوب زراعی را در حال حاضر پیچیده می سازد وجود برخی عوامل اقتصادی است که مزایای بیولوژیک این شیوه مدیریتی را تحت الشعاع قرار می دهند، یقیناً هیچ کشاورزی راضی به جای گزین کردن محصولات پر بازده خود مثل غلات با دیگر گیاهان به نسبت کم بازده نیست. البته در نظام هایی که تناوب اجرا می شود در مقایسه با نظام های تک کشتی حتّی اگر کود ازت در آن ها به اندازه کافی مصرف شده باشد. عملکرد محصولات غالباً 10 تا 40 درصد بیشتر است. حاصلخیزی پایدار خاک به مفهوم قابل دسترس بودن دائمی عناصر غذایی برای گیاه است. حاصلخیزی پایدار هنگامی تحقق می یابد که تمامی عناصر غذایی جذب شده توسط گیاهان به خاک برگردد به طوری که این عناصر بتوانند مجدداً مورد استفاده این گیاهان قرار گیرند در چنین وضعیتی است که چرخه عناصر غذایی شکل می گیرد. تناوب اساسی نظام های طبیعی و زراعی در آن است که در نظام های زراعی مقدار نسبتاً زیادی از عناصر غذایی از طریق برداشت محصول از سیستم خارج می شود. بنابراین در صورت استفاده مداوم از نظام های مذکور لازم است. که عناصر غذایی مصرف شده در آن ها به طریقی جای گزین شوند. در سیستمهای فعلی چرخه عناصر غذایی به طور کامل بسته نمی شوند، زیرا این عناصر دائماً به چرخه یاد شده اضافه شده و یا از آن خارج می شوند. به حداقل رساندن تلفات حاصل خیزی خاک در نظام های کشاورزی پایدار است.
فصل اول
1. فرسایش خاک و دامنه گسترش آن
     یکی از مشکلاتی که بشر از آغاز زراعت بر روی زمین با آن مواجه بوده، فرسایش سریع خاکها توسط باد و آب است . هر چند امروزه با این مسأله نسبت به روزهای وقوع طوفانهای شن در امریکا ـ که در سالهای 1930 اتفاق افتاد ـ کمتر احساسی برخورد می شود ولی باز هم از اهمیت آن کاسته نشده است. فرسایش خاک هنوز هم در امریکا و بسیاری از مناطق حاره ای و نیمه خشک دنیا از معضلات به شمار می رود و در کشورهایی که آب و هوای معتدل دارند ـ از جمله انگلستان، بلژیک، و آلمان ـ به عنوان یکی از مسائل خطرناک تلقی می شود. این مشکل در ایران که بخش وسیع آن را کویرها در بر گرفته و خاک از پوشش مناسبی برخوردار نیست بسیار بارز و چشمگیر است.  
     جلوگیری از فرسایش خاک که در واقع معنی آن کاهش میزان تلفات خاک است، به حدی که سرعت فرسایش تقریباً برابر سرعت طبیعی تلفات خاک گردد، بستگی به انتخاب استراتژیهای مناسب در حفاظت خاک دارد. این امر مستلزم شناخت تمامی فرایندهای فرسایش است. عواملی که بر میزان فرسایش مؤثرند عبارتند از: بارندگی، رواناب، باد، خاک، شیب، پوشش گیاهی، وجود یا عدم وجود تمهیدات حفاظتی و چندین عامل دیگر.

2. اهمیت فرسایش آبی
درست است که از خاک هایی که در نتیجه‌ فرسایش آبی شدید ازنقاط مرتفع‌تربه نقاط پست‌تر یا چاله‌ها وپشت سد‌ها منتقل می‌شود، باز زمین به وجود می¬آید واین گونه زمین‌ها اغلب امکان دارد زمین‌های رسوبی یا آبرفتی حاصلخیزی باشد(کما‌‌‌ اینکه زمین‌های حاصلخیز را در اکثر موارد همین زمین‌های رسوبی یا آبرفتی تشکیل می‌دهد) ولی از آنجا که مقدار زمینی‌که بر اثر رسوب و تجمع مواد بوجود می‌آید در مقابل سطح‌هایی‌که خاک آن فرسایش یافته است، ویران می‌شود، تا این رسوبات را بوجود آورد،آنقدر ناچیز و بی‌ارزش است،که به منظور جلوگیری از تخریب و زیان‌های بیشتر و همچنین حفظ تعادل طبیعت باید با اقدامات سریع وجدی تا آنجا که ممکن است مانع از فرسایش خاک شد. طبق محاسباتی که صورت گرفته است، بطورکلی برای تشکیل یک سانتی‌متر‌خاک 500 تا 800 سال زمان لازم است، و اگر حساب کنیم که خاک زراعتی 25 سانتی‌متر عمق داشته باشد پس این ضخامت خاک، طی 20 هزار سال‌کارمداوم طبیعت بوجود آمده است.

فصل دوم

2- انواع فرسایش
2-1: بر اساس انواع عوامل فرسایشی
در طبیعت دو نیرو، یا دو عامل وجود دارد که باعث جابجایی خاک یا به عبارت دیگر فرسایش خاک می‌شود: آب و باد 
یکی از  مهمترین فرایندهای طبیعی در مناطق خشک و نیمه‌خشک و فرا خشک فرسایش بادی است.این فرایند در شرایطی رخ می‌دهد که علاوه بر وجود خاک حساس، باد دارای حاکمیت و سرعت قابل توجه باشد. انتقال ذرات خاک به صورت‌های مختلف معلق، جهشی و خزشی انجام می‌گیرد وباعث خسارت‌های جدی به محیط زیست می‌شود 
 
2-2: بر اساس تاثیر طبیعت و دخالت انسان
فرسایش طبیعی یا بطئی که فرسایش عادی هم نامیده می‌شود  پیوسته در طبیعت بوسیله آب یا باد صورت گرفته و می‌گیرد و نتیجه قوه ثقل، سرازیری دامنه ها، جریان آب سطحی روی زمین،وجود نهرها و رودها و یخچال‌ها وغیره است.
عمل این نوع فرسایش کند و هماهنگ با تولید خاک است بدین معنی که از یک طرف خاک تشکیل می‌شود و از طرف دیگر امکان دارد فرسایش یابد.عوامل طبیعی مؤثر در فرسایش سبب فرسایش یافتن قلل مرتفع وکاهش ارتفاع آنها و همچنین پر کردن دره‌ها و چاله‌ها می‌شود که نتیجه آن صاف و هموار شدن سطح زمین است.
در این نقل وانتقال خاک، در صورتی که عمل خاکسازی بیش از فرسایش باشد، موجب افزوده شدن وگسترش خاکها می‌شود، اگر متعادل باشد،یک هماهنگی بین فرسایش  و خاکسازی  بوجود می‌آید ولی چنانچه تخریب سریع و شدید وعمل خاکسازی ضعیف باشد، تعادل طبیعی بر هم می‌خورد.
در چنین وضعی که زمین بشدت فرسایش می‌یابد سنگهای مادر ظاهر می‌گردد وچهره زمین به صورت لخت و بایر درمی‌آید. مبارزه بااین فرسایش بسیار مشکل و در بسیاری از موارد غیر ممکن است. فرسایش سریع یا مخرب همانطور که ذکر شد نتیجه تاثیر اعمال بشر است. 
فصل سوم
3- مراحل مختلف فرسایش
فرسایش چه توسط باد صورت گیرد چه توسط آب، خواه عادی باشد خواه سریع، دارای سه مرحله است: مرحله کنده شدن خاک، مرحله انتقال خاک و مرحله انباشته شدن و تجمع خاک.
3-1: مرحله کنده شدن خاک از جای خود
در این مرحله، ابتدا خاکدانه¬ها بر اثر از بین رفتن هوموس و کلوئیدهای خاک، چسبندگی خود را از دست می¬دهند و از هم می¬پاشند. در نتیجه خاک آماده فرسایش می¬شود. در چنین وضعی، خاک سطح¬الارض که حاصلخیزترین قسمت خاک است، به طور ناگهانی یا بتدریج بوسیله آب یا باد از جای خود کنده می¬شود.
3-2: مرحله حمل یا انتقال خاک به وسیله آب یا باد
چون ذرات خاک چسبندگی خود را از دست داده¬اند، نمی¬توانند در مقابل جریانهای شدید آبها یا بادهای تند مقاومت کنند، در نتیجه از جای خود کنده می¬شوند و به نقطه دیگر منتقل می-گردند. 
در مورد فرسایش آبی معمولا مواد از منطقه مرتفع¬تر به محل پست¬تر منتقل می¬گردند. مسافتی را که آب یا باد مواد را با خود می¬برد به عوامل مختلفی بستگی دارد، از آن جمله می¬توان در مورد آب، شدت آب، شیب زمین، ریز و درشتی آبرفت¬ها( شن، رس و غیره)، و در مورد فرسایش بادی شدت باد، قطر بادرفتها و همچنین مسطح و وسیع بودن جلگه¬ها و دشتها را نام برد.
3-3: مرحله تجمع و انباشته شدن مواد
بادرفتها (موادی که توسط باد حمل می¬گردند) هر جا به مانعی (گیاه، دیوار، سنگ و غیره) برخورد کند فورا بر روی زمین می¬افتد و درآنجا روی هم انباشته می¬شوند. این مواد در شرایط فوق¬العاده تشکیل تپه¬های بزرگ و حتی توده¬های عظیم شنی یا ماسه¬ای شبیه کوه را میدهد.
 آبرفتها بتدریج که از شدت جریان آب و شیب زمین کاسته می¬شود از حرکت بازمی¬ماند و در سطح زمین رسوب می¬کند (ابتدا ذرات درشت¬تر و بعد ذرات ریزتر). در بعضی موارد تجمع مواد آبرفتی بقدری زیاد است که یک طبقه رسوبی قابل توجهی را تشکیل می¬دهد.
فصل چهارم
 4: اشکال مختلف فرسایش آبی
1-4: فرسایش سطحی یا سفره¬ای
عمل عامل فرسایشی در این فرسایش، در تمام سطح زمین است. این شکل فرسایش بیشتر منشا بادی دارد، ولی طبیعی است که فرسایش آبی نیز ابتدا به طور سطحی اتفاق می¬افتدکه به علت فرسایش یکنواخت در تمام سطح کمتر محسوس می¬گردد.  
این نوع تخریب با ظهور لکه¬های سفید و روشن در سطح نمودار می¬شود و نشان دهنده تخریب و از بین رفتن سطحی¬ترین قسمت زمین، آن هم به صورت لکه¬لکه است. اختلاف رنگ بین قسمتهای فرسایش یافته و فرسایش نیافته علامت این تخریب است، زیرا قسمت رویی به علت دارا بودن مواد آلی، غالبا تیره رنگ می¬باشد. علامت دیگر این فرسایش وجود ریگ و سنگریزه-های آزاد در سطح زمین است. در این نقاط باد ذرات ریز را با خود برده و ریگ و سنگریزه در سطح زمین باقی مانده است. 
2-4: فرسایش شیاری یا آبراهه¬ای
منشا این تخریب اغلب باران است و در پیدایش آن عامل، شیب بسیار موثر می¬باشد. فرسایش شیاری یا آبراهه¬ای، در دامنه کوهها و حتی در سطح زمینهای کم شیب نیز به سهولت دیده می¬شود. این شکل فرسایش، پیشرفته¬تر از فرسایش سفره¬ای بوده و ممکن است به صورت خطوط موازی نیز ظاهر شود که ابتدا کم عمق است ولی به سرعت عمیق¬تر می¬شود. این شکل فرسایش، تا زمانی که سنگ مادر ظاهر نشده است، بنام فرسایش شیاری خوانده می¬شود. 
3-4: فرسایش خندقی یا نهری
منشا این فرسایش، آب است. در این فرسایش عمق و عرض زمینهای فرسایش یافته بیشتر از فرسایش شیاری است. 
این شکل فرسایش، بر اثر پیشرفت فرسایش شیاری بوجود می¬ید، به این نحو که شیارها به هم می¬پیوندند، در نتیجه زمین بیشتر شسته می¬شود و نهرها یا خندقهایی در سطح زمین تشکیل می¬گردد. در این تخریب، سنگ مادر ظاهر می¬شود و آنقدر عمیق و عریض است که گاوآهن قادر به عبور از آنها نیست. این خندقها یا نهرها تدریجا عمیق¬تر می¬شوند. عمق خندقها به یک متر یا بیشتر می¬رسد و بتدریج شکل آنها تغییر می¬کند. این عمل در صخره¬های سست، خاکهای رسی و رسی آهکی بیشتر دیده می¬شود. این فرسایش اغلب در محدوده آب و هوای خشک و در نواحی که تغییرات درجه حرارت در فصول مختلف در آنجا شدید است ظاهر می¬گردد. البته این شکل تخریب در زمینهای جنگل¬کاری شده نیز دیده می¬شود و ساختمان زمین¬شناسی خاک هم در این فرسایش بی¬تاثیر نیست.
با توسعه خندقها و عریض¬تر شدن آنها، آب علاوه بر خاک سطح¬الارضی، خاک زیری و خاک تحت¬الارضی را نیز از جا می¬کند و با خود می¬برد. فرسایش خندقی علاوه بر ویرانی خاک زراعتی، سبب وارد آمدن خسارات زیادی به راهها،‌ جاده¬ها، خطوط ارتباطی و  مجاری آبها و همچنین موجب افزایش هزینه نگهداری تاسیسات مزبور نیز می¬شود. شخم زدن شیبهای تند و چرای بیش از حد و لگدکوب شدن خاک مراتع طبیعی توسط احشام، باعث از بین رفتن پوشش نباتی و کنده شدن خاک و در نتیجه پیدایش آبراها¬ها و خندقها می¬گردد.
  4-4: فرسایش سیلابی
فرسایش سیلابی یک تخریب ساده نیست. در مناطق کوهستانی و حتی در زمینهای سست جلگه¬ای فرسایش شیاری و خندقی ممکن است به فرسایش سیلابی تبدیل گردد. در این فرسایش جریان آب بویژه آبهای گل¬آلود، حامل ریگ و شن و غیره، موجب شسته شدن اطراف آن و حمل مواد بیشتر با خود می¬گردد. با این عمل، زمینهای دیواره بستر، استحکام و قدرت خود را از دست می¬دهد و بتدریج و در مواقع جاری شدن سیلابهای شدید حتی به طور ناگهانی ریزش می¬کند و امکان دارد که موجب تخریب و ویرانی مزارع و دهاتی که در جوار این مسیل¬ها واقع شده¬اند، بشود. با افزایش مواد خاکی در آب، وزن مخصوص آن بیشتر و قدرت و نیروی درهم کوبنده آن زیادتر می¬گردد. 
5-3: فرسایش تونلی :
یکی از جالبترین و نادرترین این فرسایشها، فرسایش تونلی می باشد. این فرسایش در این ناهمواری اشکالی را شبیه به لانه روباه بوجود آورده است که به نام اشکال فرسایش تونلی معروف هستند. اشکال فرسایش تونلی مطالعه شده در منطقه ساختاری ساده داشته و شامل تعدادی حفره یا گودالهای قیفی شکل با ابعاد گوناگون و یک شبکه زهکشی زیرزمینی بوده که این شبکه توسط خروجی هایی به شکبه زهکشی سطحی متصل است. علیرغم ساختمان فیزیکی ساده این اشکال، مکانیسم تشکیل آنها بسیار پیچیده می باشد 
فصل پنجم
 5.استراتژیهای کنترل فرسایش خاک
کنترل فرسایش خاک با استفاده از سازه های کنترل فرسایش و تکنیک های معمولی برداشت را توصیه می کند.  توانایی حفظ آب و کاهش سرعت فرسایش در برخی از مکان های دیگر  تحت برخی از شرایط نشان داده است که ،  اکثر پروژه های مربوط به کنترل فرسایش در طول 50 سال گذشته با شکست مواجه  شده است.  
در اینجا اثر شیوه های کنترل فرسایش و سازه های برای مدیریت سطح آب، و همچنین مشکلات مطرح شده توسط برخی از سیستم ها ی  تولید ساخته شده  به طور خلاصه مورد بررسی و تجزیه 
و تحلیل قرار گرفته است. 
عملیات حفاظتی
  هدف از عملیات حفاظتی خاک آن است که میزان تلفات خاک از حد معینی پایین تر نگه داشته شود ، تا امکان بهره برداری از زمین به مدت طولانی فراهم گردد. به لحاظ نظری این حد برابر سرعت طبیعی تولید خاک است. به عبارت دیگر عملیات حفاظت خاک باید شرایطی را ایجاد کند که در آن سرعت تشکیل خاک و سرعت فرسایش خاک برابر باشد. یکی دیگر از هدفهای حفاظت خاک جلوگیری از هدر رفتن مواد غذائی زمین و جلوگیری از آلودگی آبها است. ممانعت از پر شدن سریع مخازن سدها و کانالهای آبیاری از رسوب نیز از هدفهای دیگر کنترل فرسایش است. البته فرسایش خاک یک پدیده طبیعی است و جلوگیری از آن امکان پذیر نمی باشد ولی می توان آن را تا حد معینی پایین نگهداشت. تصمیمگیری در مورد این که این حد تا چه اندازه باید باشد بستگی به نیازها و هدفهای پروژه های آبخیزداری دارد.

روشهای حفاظت خاک
    ـ محافظت خاک در مقابل اثر تخریبی قطرات باران.
   ـ افزایش ظرفیت نفوذ آب در خاک به منظور کاهش رواناب
  ـ بهبود بخشیدن به پایداری خاکدانه ها.
 ـ افزایش زبری سطح خاک به منظور کاهش سرعت آب یا باد.

  برای رسیدن به هدفهای فوق انواع روشها به کار گرفته می شود که می توان آنها را در سه گروه عملیات زراعی، عملیات مدیریت خاک و عملیات مکانیکی طبقه بندی کرد.
   در روشهای زراعی یا بیولوژیکی سعی بر این است تا از نقش پوشش گیاهی در جلوگیری از فرسایش سود جسته شود. در عملیات مدیریت خاک روشهایی دنبال می شود تا در اثر اجرای آنها ساختمان خاک بهبود یابد، و امکان رشد گیاه به نحوی که منجر به پوشش انبوه گیاه گردد فراهم آید. روشهای فیزیکی یا مکانیکی به خصوصیتهای پستی و بلندی سطح زمین بستگی دارد. مثلاً با احداث تراس و بادشکن از سرعت جریان آب یا باد کاسته می شود. بطور خلاصه روشهای مکانیکی به روشهایی گفته می شود که به منظور کاهش انرژی موجود برای فرسایش به کار می رود. در روشهای مدیریت خاک مقاومت زمین نسبت به فرسایش افزایش داده می شود و در روشهای زراعی سطح خاک در مقابل فرسایش محافظت می شود.
در هنگام تصمیم گیری برای انجام عملیات حفاظت خاک همیشه اولین اولویت به عملیات زراعی داده می شود. زیرا این روشها نسبتاً ارزان بوده و اثر مستقیم آنها کاهش اثر تخریبی باران، افزایش نفوذ آب در خاک، کاهش دادن حجم رواناب و تقلیل سرعت باد یا باران است. علاوه بر این کاربرد عملیات زراعی در هر شرایطی امکان پذیر می باشد.
از طرف دیگر روشهای مکانیکی نسبتاً غیر مؤثرند زیرا نقشی در جلوگیری از جدا شدن ذرات خاک از بستر ندارند. نقش اصلی این عملیات کمک به روشهای زراعی است. بدین ترتیب که از سرعت بخشیدن به جریان آب یا باران ممانعت به عمل می آورند. اجرای عملیات مکانیکی معمولاً پر هزینه و نگهداری آنها مشکل است. گذشته از این برای زارعین معمولی ایجاد تراس یا کارهای مشابه با آن آسان نیست.
مدیریت خاک 
     هدف از انجام عملیات مدیریتهای خاک حاصلخیز نگه داشتن و حفظ ساختمان خاک است. حاصلخیز بودن خاک یعنی تولید بیشتر، پوشش گیاهی مناسب و به حداقل رساندن اثر مخرب قطرات باران، رواناب و باد. چنین خاک هایی معمولاً دارای ساختمانی پایدار و دانه ای بوده و در اثر عملیات کشاورزی از نفوذ پذیری آن کاسته نمی شود. بنابراین حاصلخیزی خاک را باید به عنوان کلید حفاظت خاک تلقی کرد.
مواد آلی خاک 
     یکی از راههای حاصلخیز کردن زمینها، دادن مواد آلی به آن است. مواد آلی چسبندگی ذرات خاک را افزایش می دهد، ظرفیت نفوذ آب به داخل خاک را بهبود بخشیده و عملی مطلوب در جهت حفظ پایداری خاکدانه هاست
دادن مواد آلی به خاک می تواند به صورتهای مختلف باشد، مانند اضافه کردن کود سبز به خاک، دادن کود حیوانی تخمیر شده و پخش کاه و کلش در سطح زمین. مفید بودن مواد آلی در خاک از روی ضریب ایزوهومیک آنها سنجیده می شود. ضریب ایزوهومیک عبارت است از: مقدار هوموس تولیدی به ازای هر واحد ماده آلی. کودهای سبز که معمولاً از علوفه های لگومینوز تشکیل شده است و همراه با شخم به خاک اضافه می شود در پایداری خاکدانه ها بسیار مؤثر است. ضریب ایزوهومیک این کودها کم و در نتیجه دوام آنها کوتاه است. بر عکس کاه به کندی تجزیه می شود ولی ضریب ایزوهومیک آن زیاد است. کودهایی که قبلاً تخمیر شده باشند نیز مدتی طول می کشد تا بتوانند در پایداری خاک مؤثر واقع شوند اما ضریب ایزوهومیک آنها بالاست.
 
فصل ششم
 
6.اثر فرسایش بر روی حاصلخیزی:
خارج شدن مواد غذایی خاک به وسیله ی عمل فرسایش و آبدوی یعنی فرسایش وآبدوی با از بین بردن ذرات ریز خاک مواد غذایی موجود در آنها را نیز با خود میبرد. البته از بین رفتن مواد غذایی مختلف به این وسیله به دو صورت انجام میگیرد . برای نمونه فسفر چون بر روی ذرات کلوئیدی چسبیده است معمولا همراه آنها از دست میرود ، ازت که محلول در آب میباشد نیز میتواند در آب حل شده و از زمین خارج گردد در اثر فرسایش ، مواد غذایی مورد نیاز گیاه از بین رفته و حاصلخیزی خاک کاهش میابد و در نتیجه از میزان تولید کاسته میشود باید در نظر داشت که کاهش حاصلخیزی خاک در اثر فرسایش نه تنها میزان تولید را پایین می آورد بلکه کیفیت محصول تولید شده را کاهش میدهد.فرسایش به دلایل مختلفی حاصلخیزی را کاهش میدهد که به وسیله ی الف:کاهش عمق خاک سطحی ، ب:از بین رفتن مواد غذایی مورد نیاز گیاه 
الف: کاهش عمق خاک سطحی:
فرسایش ، عمق خاک سطحی را کاهش می دهد و در نتیجه از حاصلخیزی خاک کاسته می شود  نهایت کاهش عمق خاک سطحی رسیدن به خاک تحت الارض است خاک تحت الارض غالبا فقیر از مواد آلی و غذایی است و ساختمان نامناسبی دارد و بنابراین میزان تولید آن کم خواهد بود به طور کلی عمق خاک سطحی در میزان تولید تنها هنگامی مشکل ایجاد نمیکند که خاک سطحی حاصلخیز و خیلی عمیق بوده و یا با افزودن مواد غذایی کافی به خاک باقیمانده از فرسایش بتوان به میزان کافی محصول به دست آورد.
 
ب: از بین رفتن مواد غذایی مورد نیاز گیاه:
مواد غذایی مورد نیاز گیاه یا به صورت ترکیب محلول (ازت نیتراتی) و یا به صورت چسبیده به ذرات ریز مانند فسفر و عناصر کمیاب می باشد.
بنابراین در اثر آبدوی و فرسایش مقدار قابل توجهی از مواد غذایی از بین می رود 
قسمت عمده ای از هموس معمولا در خاک سطح الارض است ، بنابراین فرسایش که معمولا خاک سطحی مزارع را از بین میبرد مقدار قابل توجهی ازت و هوموس را با خود حمل میکند.قسمتی از پتاسیم همراه ذرات رس است و قسمتی از آن نیز به حالت محلول می باشد بنابراین در اثر ابدوی و فرسایش مقدار قابل توجهی پتاسیم بوسیله ی اب به حدی است که در شمال ایران وقتی شالیزارها را به وسیله ی آبهای گل آلود رودخانه آبیاری میکنند دیگر نیازی به کود های پتاسی نخواهد بود.قسمت عمده فسفر بر روی ذرات کلوئیدی چسبیده است . بنابراین با انتقال این ذرات کلوئیدی به وسیله فرسایش مقدار خیلی زیادی فسفر از منطقه خارج خواهد شد باید در نظر داشت که علاوه بر مواد کلوئیدی ، مواد دیگر خاک مانند لیمون و هوموس به میزان قابل ملاحظه ای  فسفر دارند که به وسیله ی فرسایش از بین میروند.
معمولا میزان فسفری که از بین رفته در اثر فرسایش بیشتر از میزان فسفری است که به وسیله ی گیاه برداشت میشود .زیرا فسفری که به وسیله ی گیاه مصرف میشود فسفر قابل جذب است ، در حالی که فسفری که به وسیله ی فرسایش از بین میرود کل فسفر خاک است که فسفر قابل جذب از آنست.فسفر قابل جذب مصرف شده به وسیله ی گیاه (در صورتی که فرسایش نباشد) می تواند از فسفر ذخیره شده در خاک تامین می شود در حالی که فسفر از بین رفته به وسیله ی فرسایش را فقط افزایش کودهای فسفری می تواند جبران کند.
البته باید در نظر داشت که مسئله ی از بین رفتن مواد غذایی مورد نیاز گیاه به وسیله ی فرسایش عمدتا در گذشته اهمیت داشت زیرا از کودهای شیمیایی به طور گسترده ای استفاده نمی شده است ولی امروزه که کودهای شیمیایی به مقدار زیادی پخش میشوند ، عناصر از بین رفته به وسیله ی فرسایش درصد کمی از مقدار کود سالانه مصرفی است.
ولی باید در نظر داشت که مواد غذایی از بین رفته به وسیله ی فرسایش به صورت قابل استفاده است، در حالی که کود اضافه شده به صورت قابل استفاده نمی باشد. و برای قابل استفاده شدن آن زمان نسبتا طولانی لازم است ، بنابراین گاهی جبران مواد غذایی از بین رفته به وسیله ی فرسایش به سهولت امکان پذیر نیست. 

6-1:اصول حفاظت خاک
  طبق تخمین متخصصان سازمان خوار و بار جهانی بیش از 40 درصد اراضی زیر کشت کشورهای خاور میانه تحت تأثیر عوامل فرسایش آبی و بادی می باشند.
    تخریب خاک از دو نظر قابل اهمیت است تخریب از نظر کمی و تخریب از نظر کیفی. تخریب کمی همان کاهش ضخامت خاک و از بین رفتن مواد می باشد. تخریب کیفی عبارت است از: 
شور شدن، کاهش تدریجی حاصلخیزی ـ مدفون شدن خاک توسط شنهای روان و غیره است.
 واحدها و معیارهای تخریب خاک را می توان بر حسب مشخصات زیر تعیین نمود. 

نوع تخریب               واحدهای اندازه گیری 
فرسایش آبی             از بین رفتن خاک بر حسب تن در هکتار
فرسایش بادی           از بین رفتن خاک بر حسب تن در هکتار
شور شدن                افزایش شوری بر حسب میلی موس در سانتیمتر و در سال
قلیائی شدن             افزایش قلیائیت بر حسب درجه اشباع سدیم تبادلی در سال 
اسیدی شدن            کاهش درجه اشباعی بازها در سال
مسمومیت               افزایش مواد معدنی سمی بر حسب ppm. در سال
تخریب فیزیکی         افزایش وزن مخصوص ظاهری بر حسب گرم در سانتیمتر مربع

  پس متوجه می شویم که تخریب خاک مسئله کوچکی نیست و در حقیقت حاصلخیزی خاک فقط مسئله کود شیمیایی و آلی نیست بلکه به هزار و یک عامل بستگی دارد.
خاکها را می توان از چند نظر یا از چند بعد مورد مطالعه قرار داد. طبقه بندی خاک یا رده بندی خاکها برای حفاظت خاک در حقیقت بیشتر از نظر کاربردی قابل اهمیت است.
 خاکها را از نظر تخریب می توان مثلاً به چهار مورد مطالعه قرار داد:
 تخریب فرسایشی ـ تخریب شیمیائی ـ تخریب فیزیکی ـ تخریب بیولوژیکی
 
6-2:تخریب فرسایشی

    تن در هکتار
     و در سال
ضخامت از بین رفتن
خاک در سال
I- بدون تخریب یا       کمتر از10
    خیلی ناچیز
II- کم                           10تا50
III- قوی                       50تا200
IV- خیلی قوی                200< کمتر  از 6،. میلیمتر mm

0،6تا 3،6  «
3،3 تا 13،3  «
13<   «

6-3:تخریب شوری
برای تخریب  شوری و قلیایی طبقه بندی زیر پیشنهاد شده است.
              افزایش شوری بر حسب میلی موس در سانتیمتر          قلیائیت بر حسب درصد 
                                   و در سال                                           ESP در سال
بدون شوری یا کم           خیلی کم  3-2                                              2-1
قوی                             5-3                                                       3-2                             
                 
خیلی قوی                              5<                                                3>

6-4:تخریب فیزیکی
تخریب فیزیکی بیشتر شامل افزایش وزن مخصوص ظاهری خاک و کاهش نفوذپذیری می گردد.
 
افزایش وزن مخصوص ظاهری خاک (درصد تغییرات بر حسب گرم در سانتیمتر مکعب) گرم/سانتی متر مکعب
حدود یا سطح اولیه        0و1 در سال   25و1-1در سال  4و1-25و1 در سال  6و1-4و1در سال
خیلی ناچیز یا سبک         5                   5%و2               5%و1                    +1%
متوسط                        10-5            5-5 و2            5و2-5و1                   2-1
قوی                         15-10            5و7-5               5-5 و2                    3-2
خیلی قوی                   15%                 5و7        5                          3

      مواد آلی و شیمیایی خاک نیز در این رابطه دارای اهمیت می باشند. زیرا این مواد بر پایداری خاکدانه ها مؤثرند. مثلاً خاکهایی که کربن آلی در آنها از 2 درصد ـ معادل 5/3 درصد مواد آلی ـ کمتر باشد جزء خاکهاب قابل فرسایش به حساب می آیند. در اغلب خاکها مقدار مواد آلی کمتر از 15درصد و در خاکهای لوم شنی کمتر از 2 درصد است. ورنی، وان وین، پال ثابت کرده اند که با افزایش مواد آلی در خاک در محدوده صفر تا 10 درصد قابلیت فرسایش بطور خطی کاهش می یابد. البته این رابطه را نمی توان برای بیش از 10 درصد صادق دانست زیرا برخی خاکها مانند پیت که محتوی مقدار زیادی مواد آلی هستند در مقابل باد و آب سریعاً فرسایش پذیرند. هم چنین برخی خاکها که مقدار مواد آلی آنها کم است بسیار محکم شده و لذا در شرایط خشک نسبت به فرسایش مقاومت زیادی نشان می دهند.
  کوششهای زیادی به عمل آمده است تا بر اساس خصوصیتهای خاک که در آزمایشگاه یا صحرا اندازه گیری می شود و یا عکس العمل خاک در قبال بارندگی و باد شاخص ساده ای را برای قابلیت فرسایش به دست آورد
 6-5:اثرات ناشی از فرسایش و کاهش حاصلخیزی بر روی کلاس های اراضی
I . خاک های عمیق، حاصلخیز، قابل کار، و زمینهای نسبتاً مسطح، مواجه با خطر                 فرسایش روی زمینی نیستند، پس از کاشت با خطری مواجه نمی شوند، استفاده از              کود و آهک و تناوب برای حفظ حاصلخیزی و ساختمان خاک لازم است.                       
 II. شیب ملایم و خاکهای حاصلخیز، عمق متوسط، تا اندازه ای تحت تأثیر جریان روی 
 زمینی می باشد، ممکن است به زه کش نیاز داشته باشند، پس از کشت مواجه شدن 
  با خطرات مختلف در آن متوسط است، باید تناوب زراعی و سیستمهای کنترل
   اقدامات موضعی کنترل فرسایش در آنها به عمل آید.
III. شیب نسبتاً زیاد، حاصلخیزی متوسط، با خطر فرسایش شدیدتر مواجه هستند،
        گیاهان پس از کاشت با خطرات مختلف روبرو می شوند بهتر است بجای گیاهان 
       ردیفی زیر کشت گیاهان علوفه ای قرار گیرند.
IV . خاک های خوب روی شیبهای تند، خطر فرسایش شدید، اگر مراقبت به عمل آید
       مورد استفاده زراعت هم می تواند قرار گیرد، بهتر است به عنوان مرتع استفاده شود 
       ولی هر 5 تا 6 سال یکبار غلات هم می توان کشت کرد.  
V. خاک ، ممکن است بسیار مرطوب و یا برای کشاورزی سنگلاخی باشد.
ولی شیب این اراضی نسبتاً کم است. خطر فرسایش در آنها اندک می باشد. از این زمینها بایستی به  عنوان مرتع و جنگل استفاده شود. در هنگام چرا باید پوشش گیاهی از نظر فرسایش  تحت کنترل قرار گیرد.
VI . خاکهای کم عمق روی شیبهای تند، مورد استفاده مرتع یا جنگلکاری، چرای دام باید
   با کنترل صورت گیرد، اگر پوشش گیاهی از بین رفت تا استقرار مجدد آن از چرا 
   جلوگیری شود.
 .VII زمین های پرشیب ، ناهموار ، فرسایش پذیر ، هم چنین مشتمل بر زمینهای باتلاقی.  
  حتی اگر برای مرتع استفاده شود خطراتی در بر خواهد داشت، محدودیت چرای دام.
 VIII . زمین های بسیار ناهموار، حتی برای چرای دام نا مناسب است. بهتر است برای استفاده 
 حیات وحش اختصاص داده شود.                                                                             کلاس I تا IV مناسب برای کشاورزی کلاس V تا VIII نامناسب برای کشاورزی

فصل هفتم
 
7- مبارزه با فرسایش آبی
7-1:  مبارزه غیر مستقیم:
       در مبارزه غیر مستقیم هدف ایجاد پوشش گیاهی یا بیشتر کردن آن است. برای نتیجه گیری بهتر، بایستی روش بهره¬برداری از زمین با حفظ خاک متناسب باشد و به جهت ایجاد تعادل بین خاک و گیاه و زمینهای مرتعی و جنگلی و زراعتی مشخص گردد تا نقاطی که استعداد جنگل را دارد، جنگل¬کاری، و قسمتهایی که برای مرتع¬داری مناسب است، در آنجا پوشش مرتعی ایجاد یا توسعه داده شود و خلاصه سطح¬هایی که برای کشاورزی مستعد است، گیاهان زراعتی مناسب با آن محل بویژه از خانواده لگومینوز کاشته بشود. هر چند گیاهان زراعتی خاک را به خوبی مرتع و جنگل در برابر عوامل فرسایشی حفظ نمی¬کنند، اما چون خاک استعداد کشاورزی دارد، چنانچه از روی اصول صحیح کشت و زرع گردد، هم از لحاظ اقتصادی مقرون به صرفه است و هم خاک حفظ خواهد شد. 
      در بهره¬ برداری صحیح از خاک در نقاط کوهستانی معمولا باید نکات ذیل مراعات بشود:
     زمینهایی که شیب آنها زیاد و صخره¬ای است و همچنین سطحهایی که خاکش کم است، مانند قله کوهها را باید به احداث جنگل اختصاص داد تا حساسیت خاک در مقابل فرسایش کم شود و زمینهایی که دارای خاک نرم و مرطوب و کوهپایه¬ای است و نسبت به زمینهای جنگلی شیب کمتری دارد در آنها مرتع بوجود آورد و خلاصه اراضی که خاکش خوب و شیب آن کم است و دسترسی به آب آبیاری لازم هم هست، با احتیاط و از روی اسلوب صحیح کشاورزی بشود.
 در اینجا قابل ذکر است که بسیاری از کارشناسان که برنامه آبخیزداری را اجرا می¬کنند معتقدند در نقاطی که منظور حفظ خاک است،‌ به هیچ وجه نباید زراعت بشود، کمااینکه در ایران در کلیه حوزه¬های آبخیزداری بکلی مانع بهره¬برداری از زمین بصورت کشاورزی و برای دامداری می-شوند، زیرا شخم زدن زمین و همچنین بدون پوشش گیاهی ماندن آن برای مدتی از سال به فرسایش خاک کمک می¬کند.
7-2:  مبارزه مستقیم:
      مبارزه غیر مستقیم یعنی ایجاد پوشش گیاهی یا تقویت پوشش زنده خاک بیشتر به منظور پیشگیری صورت می¬گیرد، در صورتیکه مبارزه مستقیم هنگامی شروع می¬شود که خاک فرسایش یافته باشد و باید اقداماتی انجام داد که خاک بیش از این فرسایش نیابد و امکاناتی فراهم کرد تا سطوح فرسایش یافته ترمیم گردد. بنابراین در مبارزه مستقیم وضع خاک از نظر فرسایش از مرحله پیشگیری به مرحله استعلاجی می¬رسد که انجام این امر مستلزم صرف هزینه زیاد است و اصل اقتصادی آن بایستی مراعات گردد.
      فرسایش آبی موقعی اتفاق می¬افتد که سرعت آبهای جاری از سرعت آستانه فرسایش تجاوز کند. سرعت آستانه فرسایش، حداقل سرعتی است که آب بتواند ذرات خاک را با خود حمل کند. در مبارزه مستقیم با فرسایش آبی، هدف نفوذ دادن آب بیشتر در زمین، یا هدایت آبهای اضافی به طرف مجاری خروجی و خلاصه جلوگیری از سرعت آبهای جاری در سطح زمین است تا به سرعت آستانه فرسایش نرسد که موجب فرسایش خاک گردد.
      مبارزه مستقیم با فرسایش را معمولا از طریق ایجاد بانکت¬های افقی در امتداد خطوط تراز و ایجاد سکوهای محافظ و حایل و دیگر اقداماتی که ذیلا به آنها اشاره خواهد شد، انجام می-دهند 
1-7-2:  شخم حفاظتی
شخم مناسب، زبری سطح زمین را افزایش داده، سبب نفوذپذیری و کاهش میزان رواناب می-شود. اثر شخم به میزان رطوبت موجود نیز بستگی دارد. شخم حفاظتی بستر کشتی است که حداقل 30 درصد سطح خاک با بقایای گیاهی برای کاهش فرسایش آبی، بعد از کشت پوشیده شود.
 شخم حفاظتی دارای انواع گوناگونی می¬باشد: شخم مالچی، شخم نواری، شخم مرزی و شخم شکافی.
شخم¬های مرزی و نواری و شکافی از انواع روشهای شخم در مزرعه در امتداد ردیف¬هاست که درهم ریختگی بقایای کشت بین ردیف¬ها را به حداقل می¬رساند. مزیت اصلی شخم حفاظتی، حفاظت خاک با استفاده از بقایای کشت است. 
در طی تحقیقات مشخص شده که با 9 تا 16 درصد افزایش در پوشش بقایای گیاهی، فرسایش به میزان 50 درصد کاهش یافته است . منافع دیگر شخم حفاظتی عبارتست از: افزایش نفوذپذیری، حفاظت از فرسایش بادی، کاهش تبخیر، افزایش مواد آلی خاک و ... .
 
2-7-2: کشت روی خطوط تراز
کشت روی خطوط تراز یک روش موثر جهت کنترل فرسایش در زمینهایی با شیب کم تا متوسط می¬باشد و به مبنای کشت روی زمین شیب¬دار است، که آماده¬سازی زمین، کشت و برداشت گیاه بر روی خطوط تراز انجام می¬گیرد.
این کشت سبب حفاظت در برابر فرسایش ورقه¬ای و شیاری می¬شود و در مواقعی دارای بهترین عمل حفاظتی است که رگبارهایی با شدت کم تا متوسط بر روی شیبهای ملایم پدید آیند. 
این روش، روشی مدیریتی است. کشت کنتوری سبب افزایش نفوذ و کاهش رواناب سطحی می-شود و سبب نگهداری آبهای دریافت شده با حفظ منابع خاک می¬شود که در تولید محصول ضروری است. در مواقع وقوع رگبارهایی با شدت بالا و بر شیبهای تند، این روش دارای کمترین حفاظت است. موقعی که شدت رگبار بیشتر از میزان نفوذ شود، تجمع آب در پشت فاروها، سبب سرریز شدن می¬شود و آب از یک فارو به فاروی دیگر می¬رود و سبب تخریب زمین می-گردد. این تخریب ممکن است سبب فرسایش موضعی شدید به شکل گالی¬ها شود. 
کشت روی خطوط تراز نیازمند توسعه نقشه¬های توپوگرافی جزیی است که خطوط کنتوری را روی زمین مشخص کنند. کشاورزان از این اطلاعات برای ایجاد ردیفهای کشت بر زمین استفاده می¬کنند. ایجاد ردیفهای کشت بستگی به اندازه زمین و عرض تجهیزات دارد. توجه اصلی کشاورز باید منوط به کاهش ردیفهای نشانه باشد. ردیفهای نشانه مناطقی در زمین هستند که عرض  آنها کمتر از عرض تجهیزات است.
کارایی این روش به خصوصیات خاک، بارندگی و توپوگرافی بستگی زیادی دارد. کارایی آن در خاکهای با زهکشی ضعیف، بارندگی¬های شدید و شیب¬های زیاد کم است. شیب مناسب معمولا بین 3 تا 8 درصد است. نتایج 12 سال آزمایش در مورد کشت روی خطوط تراز نشان داد که این کشت نسبت به کشت در جهت شیب حدود 21 درصد افزایش محصول داشته است 
3-7-2: کشت  نواری
برای تکمیل کشت کنتوری می¬توان از کشت نواری استفاده نمود. برای استفاده از کشت نواری دو روش وجود دارد: کشت نواری در امتداد تراز که محصولات بر نوارهای در امتداد خطوط تراز در مزرعه کاشته می¬شود در امتداد خطوط تراز در مزرعه کاشته می¬شود؛ روش دوم کشت نواری در مزرعه است که به معنای کشت محصولات در نوارهایی است که به صورت عمودی بر شیب عمومی مزرعه جای گرفته¬اند.
هر دو روش کشت نواری سبب حفاظت در برابر فرسایش می¬شوند، اما کشت نواری بر خطوط تراز حفاظت بیشتری نسبت به کشت نواری در مزرعه دارد. پتانسیل سرریز شدن رواناب در کشت نواری روی خطوط تراز کمتر است. هر دو روش بصورت مدیریتی طبقه¬بندی می¬شود و عمل آنها کاهش منبع رسوب است و انتقال رسوب در مزرعه را متوقف می¬کنند. 
در این نوع کشت نیز مشکل ردیف¬های نشانه وجود دارد که با کشت نواری در مزرعه تعدیل می-شود. انتخاب یکی از این دو روش بستگی به شاخصهای ویژه موجود در مزرعه دارد. عموما کشت نواری بر روی خطوط تراز در مناطقی که شیب مزرعه تند باشد مورد استفاده قرار می¬گیرد. کشت نواری سبب نفوذ رواناب سطحی می¬شود و رسوبات مازاد در نوارهای کشت نهشته می-شوند. بیشترین اثر کشت نواری در کاهش فرسایش خاک است. طبق بررسی¬های انجام شده، کشت نواری نسبت به کشت روی خطوط تراز، فرسایش را حدود 50 درصد کاهش می¬دهد. 
4-7-2: تناوب کشت حفاظتی
تناوب کشت حفاظتی می¬تواند سبب افزایش منافع اقتصادی و حفظ محیط¬زیست شود. تناوب کشت حفاظتی ، عملکرد مدیریتی کاهش منبع می¬باشدکه به معنای کشت انواع مختلف محصول در ترتیب¬های مشخص در مزرعه است که چندین منفعت دارد. تناوب محصول عمدتا برای کاهش فرسایش خاک، بخصوص فرسایش ورقه¬ای طرح¬ریزی می¬گردد. تناوب محصول سبب نگهداری مواد آلی خاک می¬شود. انتخاب گیاهان جهت کنترل فرسایش خاک بر اساس مقدار بیومس موجود می¬باشد. تناوب کشت حفاظتی بستگی به شرایط محلی مانند نوع خاک و یا توپوگرافی دارد.
تغییر تناوب کشت سبب تشخیص کمبود یا ازدیاد مواد غذایی در مزرعه می¬شود. اثرات اقتصادی و زیست محیطی این روش بستگی زیادی به نوع محصول انتخاب شده دارد. باید مدنظر داشت که کشت تناوبی برای جلوگیری از فرسایش خاک، به تنهایی کافی نیست و این تناوب باید از مدیریت صحیح نیز برخوردار باشد. در صورت استفاده مناسب از علفها و گیاهان مرتعی در تناوب، فرسایش خاک به مقدار قابل ملاحظه¬ای کاهش می¬یابد.  
5-7-2: نواحی بافر
نواحی بافر از بهترین فعالیتهای مدیریتی می¬باشند که سبب کاهش انتقال رسوب می¬شوند و بمعنای کشتها یا تیپهای طبیعی یا مصنوعی پوشش گیاهی است که بین منبع برداشت رسوب و منطقه تجمع یا انتقال قرار می¬گیرند. عمل اصلی این نوارهای علفی، کاهش سرعت رواناب و ته نشینی رسوبات است. ممکن است بصورت ترکیبی از نوارهای باریک بافر باشد که بطور متناوب با نوارهای عریض محصول کشت می¬شوند. نوارهای بافر عرض متفاوتی دارند و معمولا زیر کشت گیاهان دائمی مقاوم به فرسایش، مانند گراسها و لگومها قرار می¬گیرند و ممکن است در آنها درخت کاشته شود. عرض نوارها را طوری انتخاب می¬کنند که میزان تلفات خاک به کمترین مقدار برسد. بطور کلی عرض نوارها بر حسب شرایط محلی متفاوت است و به درجه، طول شیب، فرسایش¬پذیری خاک، نوع گیاه کشت شده در نوارها و خصوصیات بارندگی بستگی دارد. همچنین سرعت جریان در نوارهای بافر باید متناسب باشد. 
نمونه¬ای از نوارهای بافر، بافرهای حاشیه رودخانه¬ها می¬باشد که منافع زیست¬محیطی زیادی همراه با بهبود کیفیت آب دارند. این بافرها انتقال رسوب از زمینهای کشاورزی حاشیه رودخانه¬ها را قطع می¬کنند. به¬هرحال تاثیر بافرها در جریانهای سطحی کوتاه مانند جریان ورقه¬ای بیشتر است 
6-7-2: سکو بندی
سکوبندی در نواحی شیبدار صورت می¬گیرد و منظور از ایجاد سکو، از بین بردن شیب زمین بوسیله پله¬بندی است. چون غرض از مبارزه با فرسایش آبی، جلوگیری از شدت جریان آب در سطح زمین و نفوذ دادن بیشتر آن در خاک است، دامنه کوهها را که ممکن است شیب ملایم داشته باشد، بصورت پله¬های پهن یا تخت¬هایی که همان سکوها باشد در می¬آورند و سطح هر پله را هموار می¬کنند تا آبهای جاری نتواند به کمک شیب زمین، بشدت جریان یابد. به این وسیله آبها در سکوها یا زمینهای تخت شده جمع می¬شود که در نتیجه بهتر و بیشتر در زمین آن نفوذ می¬کند. در روی همین سکوها که به حفظ خاک و استفاده بیشتر از آب کمک می¬کند، درخت یا گیاه دیگری می¬کارند.
دیواره سکوها را معمولا سنگ¬چین می¬کنند، اما در نقاطی که سنگ کم است به طریق دیگر نیز می¬توان عمل کرد. به عنوان مثال می¬توان دیواره سکوها را از خاکهایی که از کندن دامنه کوه حاصل می¬شود، ساخت. در این روش باید گیاهان (درخت یا بوته) را با فاصله کم از هم در روی دیواره پایین و تکیه¬گاه سکو کاشت تا به این طریق از تخریب خاک و شسته شدن دیواره خاکی جلوگیری به عمل آید.
7-7-2: چپر سازی و شمع کوبی وسنگ چینی
این روش بیشتر برای نقاطی از سطح کوه که شیب آن زیاد و جنس زمین طوری است که دائم تخریب می¬شود و ریزش می¬کند (مثل تشکیلات شیستی) مناسب می¬باشد. البته در روش سکوبندی هم گاهی بجای دیواره سنگ¬چین در پای سکوها از شمع استفاده می¬¬شود؛ با این تفاوت که در آنجا برای جلوگیری از ریزش خاک سکو، ولی در اینجا (در روش چپرسازی و شمع¬کوبی) که معمولا امکان ایجاد سکو نیست، وسیله¬ای برای جلوگیری از ریزش خاک و سنگ دامنه¬های پرشیب کوه است. چپر و شمعها را بیشتر سرشاخه¬های درختان تشکیل می¬دهد. بر اثر ریزش کوه و جمع شدن مواد در پشت این چپرها و شمعها، بطور طبیعی تقریبا یک سکو بوجود می¬آید که سطح آن مثل سطح سکوهای ساخته شده صاف نیست.
 
8-7-2: احداث سدهای خشک
در نواحی که سنگ زیاد است معمولا برای جلوگیری از فرسایش زمین و همچنین مرمت سطح-های فرسایش یافته در دامنه کوهها از سنگهای آن محل، سدهای کوچکی در نقاط فرسایش یافته بویژه در داخل آبراهه¬ها می¬سازند که به سد خشکه¬چین معروف است. در لابلای سنگها مواد چسبنده از قبیل گل یا گچ یا آهک و غیره نمی¬ریزند، از این¬رو آنها را خشکه¬چین می-گویند. این سدهای کوچک که فقط با قرار دادن سنگها بر روی هم در روی خطوط میزان احداث می¬شوند، مانع از جریان شدید آب می¬شود و با ایستادن آب در پشت آن به نفوذ دادن آب در زمین کمک می¬کند که در نتیجه مانع از فرسایش خاک هم می¬شود  

فصل هشتم
 
8-1: نتیجه گیری
همانطور که گفته شد خاک یکی از مهمترین منابع طبیعی هر کشور است و امروزه فرسایش خاک به عنوان خطری برای رفاه انسان و حتی برای حیات او به شمار می‌رود. در مناطقی که فرسایش کنترل نمی‌شود، خاک ها به تدریج فرسایش یافته، حاصلخیزی خود را از دست می دهند.
برای مبارزه با فرسایش هدف اول معمولا ایجاد پوشش گیاهی است ولی در شرایطی که امکان ایجاد پوشش گیاهی نیست برای مبارزه با فرسایش آبی در مناطقی با شیب کم تا متوسط از کشت روی خطوط تراز و در مناطق پر شیب ازسکوبندی و کشت نواری  استفاده می‌کنیم. 
نتایج کشت روی خطوط تراز، نشان داد که این کشت نسبت به کشت در جهت شیب حدود 21 درصد افزایش محصول داشته است و همچنین کشت نواری نسبت به کشت روی خطوط تراز، فرسایش را حدود 50 درصد کاهش می¬دهد.
میتوان با جمع بندی این محاسبات نتیجه گرفت که کل هزینه های فرسایش خاک در کشور ما رقمی در حدود 22590 میلیارد ریال در سال 1379 بوده است . مقایسه این ارفام با ارزش افزوده بخش کشاورزی ، شکار وجنگلداری در این سال که معادل 73170 میلیارد ریال به قیمت های جاری است نشان می دهد که تقریبا 31درصد این ارزش افزوده به نابودی کشیده می شود. 
تحلیل اقتصادی روشهای مبارزه با فرسایش آبی:
از نظر اقتصادی مبارزه ی غیر مستقیم مقرون به صرفه است زیرا علاوه براینکه فرسایش را کاهش میدهد از فرسایشهای بعدی  هم پیشگیری می کند از طرفی هزینه های اقتصادی برای ایجاد پوشش گیاهی در مقایسه با هزینه های  معمول  مبارزه ی مستقیم  مانند سکوبندی ،چپرسازی، شمع کوبی،سنگ چینی  وتهیه عکسهای هوایی برای  ترسیم نقشه های توپوگرافی بسیار کمتر است . عیب عمده  ی مبارزه ی غیرمستقیم این است که خاکهای ایران در بسیاری از مناطق فرسایش یافته یا در حال فرسایش است و روشهای پیشگیری در این مناطق به دلیل محدودیت رشد پوشش گیاهی جوابگو نمی باشد. بنابراین بایستی در این مناطق از مبارزه ی مستقیم استفاده گردیده و از بین روشهای  آن اقتصادی ترین روش انتخاب  شود.
در روش شخم حفاظتی با استفاده از بقایای کشت میتوان فرسایش را تا50درصد کاهش داد و از نظر اقتصادی فقط هزینه های مربوط به ماشین آلات کشاورزی وجود دارد ودر مناطق با شیب کم مناسب است .   کشت روی خطوط تراز نیازمند توسعه نقشه های توپوگرافی است که خطوط کنتوری را در زمین مشخص کنند همچنین برای تکمیل کشت کنتوری از کشت نواری استفاده می شود وفرسایش تا 50 درصد کاهش می یابد بنابراین در این روش باید عکسهای هوایی مناطق تهیه شده و نقشه های توپوگرافی رسم شود درنتیجه هزینه های اقتصادی به نست زیاد خواهد بود.
تناوب کشت حفاظتی می تواندسبب افزایش منافع اقتصادی وکاهش فرسایش شود این روش نیاز به مدیریت صحیح داشته وبایستی در کنار آن از روش دیگری نیز استفاده شود .
 نواحی بافر از بهترین فعالیتهای مدیریتی است که با کشت گیاهان دائمی مقاوم فرسایش را کاهش داده وازهزینه های اقتصادی آن هم میتوان به هزینه های کشت و تهیه ی بذر این گیاهان اشاره کرد تنها عیب این روش آن است که تاثیر آن در جریانهای سطحی کوتاه مانند جریان ورقه ای بیشتر است و در کنار رودخانه ها کابرد دارد.
در مناطق با شیب زیاد به ترتیب چپرسازی ،شمعکوبی ،سدخشکه چین وسکوبندی مقرون به صرفه است . در چپرسازی و شمعکوبی از سرشاخه هایی استفاده می شود که ارزش اقتصادی ندارد اما مقومت کمتری نسبت به سکو و گابیون دارند. 
گابیون هم در مقایسه با سکو اقتصادی تر می باشد زیرا در ساخت آن از سنگهای منطفه استفاده شده ونیاز به مصالح ساختمانی ندارد.
متوان نتیجه گرفت اقتصادی ترین روش مبازه با فرسایش آبی  در مناطقی که مستعد فرسایش هستند ایجاد پوشش گیاهی است اما در مناطقی که فرسایش وجود دارد از میان روشهای مبارزه ی مستقیم ، در مناطق با شیب کم تا متوسط تناوب کشت حفاظتی و در مناطق پرشیب سد خشکه چین اقتصادی تر میباشند. 

 منابع :
1- کردوانی، پرویز(1376)، حفاظت خاک، انتشارات دانشگاه تهران،صفحه169-97
2- موسوی، سید اسماعیل(1380)، خاک و مکانیزم فرسایش و تدابر حفاظتی،نشریه تبیان ،شماره40، صفحه 47-45 
3- کریمپور، مجید و ناصر مشهدی(1382)، بررسی ویژگی های فیزیکی و شیمایی سازند قرمز بالایی در ایجاد و توسعه اشکال فرسایش تونلی (Piping)، نشریه بیابان، شماره18،صفحه23-20  
4- مرتضوی، علی(1377)، خاک و فرسایش و نتایج آن، نشریه تبیان، شماره33، صفحه13-9 
5- امامقلی¬زاده، حمید(1384)، روشهای مبارزه با فرسایش آبی، نخستین همایش مدیریت رسوب، اهواز(کدP118) 
6- یزدانی، محمدرضا . ستار چاوشی و محمود متین(1384)، مدیریت جامع حوزه¬های آبخیز بالادست سدها جهت کنترل فرسایش و رسوب با استفاده از بهترین روشهای مدیریتی، نخستین همایش مدیریت رسوب، اهواز(کدP126)  
7- رابط، علیرضا(1384)، نقش انسان در تعدیل خسارت ناشی از فرسایش، نخستین همایش مدیریت رسوب، اهواز(کدP140)   
8-حسین،معماریان(1374)،زمین شناسی برای مهندسین،انتشارات دانشگاه تهران،صفحه 220-210
9-حسینقلی،رفاهی(1388)،فرسایش آبی و کنترل آن،انتشارات دانشگاه تهران،صفحه 139-136
10-مورگان،آر،سی1368.فرسایش وحفاظت خاک
11-سالار دینی، علی اکبر.1375.حاصلخیزی خاک
12-هادسون، نورمن.1364.حفاظت خاک
13-زرین کفش، منوچهر.1371.حاصلخیزی خاک و تولید
14-سایت علمیhttp://www.fao.org
15-http://abkhizdari.persianblog.ir


برای نظر دادن ابتدا باید به سیستم وارد شوید. برای ورود به سیستم اینجا کلیک کنید.